Tóm tắt

Trong những năm gần đây hiểu biết về lịch sử tiếng Việt không chỉ là một nhu cầu về học thuật của các nhà ngôn ngữ học, lịch sử dân tộc, văn hoá v.v. mà còn là một nhu cầu của đông đảo bạn đọc nhằm qua đó hiểu rõ hơn nền văn hoá truyền thống của dân tộc. Bởi vì đã có rất nhiều người vẫn đặt cho mình một câu hỏi tại sao tiếng Việt của dân tộc Việt Nam qua mấy nghìn năm thử thách (đất nước liên tục bị ngoại xâm thôn tính và chia cắt, dân tộc không ngừng chịu sức ép của chính sách đồng hoá) mà vẫn giữ được sắc thái riêng của nó, đáp ứng được nhu cầu là phương tiện giao tiếp để giữ vững tinh thần và ý chí cho sự phát triển dân tộc. Rõ ràng trong sự phát triển dân tộc như ngày nay có sự đóng góp quan trọng của ngôn ngữ dân tộc. Vấn đề là như vậy nhưng cho đến hiện nay lịch sử tiếng Việt còn chưa được các nhà ngôn ngữ học nước ta quan tâm một cách đúng mức. Lý do thì có nhiều nhưng có lẽ cái chính là vì việc nghiên cứu lịch sử tiếng Việt vừa có cái phức tạp vừa có cái hàn lâm của nó. Cái phức tạp thể hiện ở chỗ tuy là bộ môn nghiên cứu của ngôn ngữ học nhưng vấn đề mà nó quan tâm lại nằm ở chỗ giao thoa giữa ngôn ngữ học, lịch sử dân tộc, văn hoá dân tộc và dân tộc học khu vực. Rõ ràng, để tiếp cận một vấn đề như vậy, chúng ta phải làm sao vừa đứng trên nguyên tắc của ngôn ngữ học so sánh lịch sử vừa phải tính đến tất cả các yếu tố ngoài ngôn ngữ có tác động đến lịch sử phát triển của tiếng Việt. Muốn làm được điều này các nhà nghiên cứu lịch sử tiếng Việt phải có trong tay một nguồn tư liệu khá phong phú: tư liệu thuần ngôn ngữ học, tư liệu lịch sử, tư liệu văn hoá, tư liệu dân tộc học v.v... Như vậy là chúng ta có thể nhận thấy cái phức tạp của nó đến mức nào. Còn cái hàn lâm của công việc thể hiện ở chỗ, nói đến lịch sử tiếng Việt có thể nói ở mức độ đại cương, nhưng cũng có thể nói ở mức độ chuyên sâu tới mức không phải nhiều người đều có đủ cơ sở ban đầu để theo dõi, như ngữ âm lịch sử chẳng hạn. Thêm vào đó, để có được tư liệu cho nghiên cứu lịch sử tiếng Việt chúng ta không thể có ngay được như khi nghiên cứu ngữ pháp, từ vựng hay ngữ âm. Có lẽ sự phức tạp và hàn lâm của công việc cộng với sự eo hẹp về thời gian đủ để giải thích vì sao vấn đề lịch sử tiếng Việt tuy hấp dẫn như vậy nhưng có thể nói cho đến nay, vẫn thiếu sức lôi cuốn nhiều nhà ngôn ngữ học trong nước tham gia giải quyết nó hoặc “muốn” nhưng lực bất tòng tâm.