Tóm tắt

Bài viết tập trung phân tích khái niệm, bản chất và các tiêu chí cơ bản để nhận diện Nhà nước pháp quyền (NNPQ), trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam được xác định là một yêu cầu tất yếu, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Tác giả cho rằng muốn xây dựng NNPQ trước hết phải xác định được những đặc trưng và tiêu chí mà mô hình nhà nước này hướng tới. Từ việc phân tích các cách tiếp cận khác nhau về NNPQ, bài viết nhấn mạnh những yếu tố cốt lõi gồm tính tối cao của pháp luật; nghĩa vụ tuân thủ pháp luật của Nhà nước; tổ chức, phân công và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp; bảo đảm dân chủ, quyền con người và quyền công dân. NNPQ được xem là một mô thức tổ chức nhà nước và phương thức tổ chức quyền lực khoa học, hợp lý, trong đó quyền lực được kiểm soát, hoạt động của Nhà nước được đặt trong khuôn khổ pháp luật và pháp luật phải hướng tới các giá trị tự do, bình đẳng, công bằng và nhân đạo. Bài viết đặc biệt nhấn mạnh vị trí và vai trò tối cao của pháp luật trong NNPQ. Nhà nước phải xuất phát từ những yêu cầu khách quan của xã hội để xây dựng pháp luật và bản thân Nhà nước cũng phải phục tùng pháp luật. Không phải mọi đạo luật đều đương nhiên mang tính pháp quyền; pháp luật phải phù hợp với các nguyên tắc cơ bản, tiến bộ xã hội và các giá trị nhân văn. Quyền lực nhà nước không thể là quyền lực vô giới hạn mà phải chịu sự ràng buộc của Hiến pháp và pháp luật. Để nhận diện NNPQ, tác giả đặc biệt đề cao vai trò của Hiến pháp và Bộ luật Dân sự trong hệ thống pháp luật.